Markant

Eten en drinken doen we allemaal, meerdere keren per dag en iedere dag opnieuw. Goed en gezond eten houdt ons lichaam in conditie en een goede sfeer rond de maaltijden maakt dat we kunnen genieten en sociale contacten onderhouden. Goede voorbeelden uit de gehandicaptenzorgpraktijk die navolging verdienen.

Met stip
Het Happy Weight Stippenplan is een visueel programma over eten en drinken voor verstandelijk gehandicapten die kampen met overgewicht of problematisch eetgedrag. Het programma is ontwikkeld door diëtist José Veen en orthopedagoog Sylvia Rasenberg die bij De Hondsberg actief zijn in een multidisciplinair team voor behandeling en begeleiding van verstandelijk gehandicapte cliënten met eetproblemen. Vaak zijn eetproblemen syndroomgebonden, zoals bij het Prader Willi Syndroom dat gepaard gaat met onverzadigbare eetlust en overgewicht. Het programma heeft als doel kinderen, jongeren en volwassenen te leren gezond te eten en wordt voor elke deelnemer op maat samengesteld. Een diëtiste bepaalt voor een deelnemer het maximale aantal calorieën, vertaald in stippen per dag. Cliënten houden zelf bij wat ze eten op een stippenkaart met ruimte voor ontbijt, lunch, avondeten en tussendoortjes, waarbij elke stip staat voor 25 kcal. Het aantal stippen per voedingsmiddel vinden ze in een bijbehorende brochure. De kleur van de stippen staat voor een gezonde (groen) of minder gezonde (oranje) keuze. Bij voorkeur worden deelnemers begeleid door een diëtist en een gedragskundige. Voor professionals is een uitgebreide handleiding verkrijgbaar.
www.happyweight.nl

Maaltijdpuzzel
Hoe stel je een keuzemenu samen als je moeite hebt met geschreven of gesproken tekst? Deze vraag leidde bij Amarant tot het ontwikkelen van de Maaltijdpuzzel, geschikt voor cliënten met een verstandelijke handicap. Cliënten kunnen foto’s van verschillende onderdelen van een maaltijd, afgebeeld zoals ze die op hun bord krijgen, in elkaar puzzelen tot een realistische, herkenbare afbeelding van een menu. De foto’s  zijn op kleur gerangschikt in een opbergdoos.
www.maaltijdpuzzel.nl

Gids
In de Zorg voor Beter Gids staan ideeën voor betere zorg van en voor zorgverleners en bestuurders. Hierin staat ook een hoofdstuk over eten en drinken. De gids is te downloaden van www.zorgvoorbeter.nl.

E-learning
Vilans heeft een e-learningmodule ontwikkeld om de maaltijdambiance in verpleeg- en verzorgingshuizen te verbeteren. In het toegankelijke onlineprogramma komen alle aspecten rondom (gezamenlijke) maaltijden aan bod, gebaseerd op de kennis en ervaring uit het Zorg voor Beter Verbetertraject Eten en Drinken. De module bestaat uit de onderdelen sfeer, inrichting en omgang en geeft hiervan positieve en negatieve voorbeelden in filmpjes, foto’s, informatie en checklists. Managers kunnen in het onderdeel ondersteuning voorbeelden van communicatiemiddelen vinden, die kunnen bijdragen aan het betrekken van de hele organisatie bij de verbeterplannen rondom eten. Het programma is beschikbaar via www.leerzorgverbeteren.nl.

Werkmap
De afdeling logopedie en diëtetiek van Abrona heeft een werkmap ontwikkeld met noodzakelijke informatie over eten en drinken op een woon- of werkvoorziening, bedoeld voor begeleiders. Hierin staan een protocol eet- en drinkproblemen, een scorelijst om de voedingstoestand van de zorgvrager te beoordelen, informatie over eerste hulp bij verslikken, tips over lekkere producten die gebruikt kunnen worden bij gemalen en vloeibare voeding (binnenste van een puddingbroodje!) en een verwijzing naar de mogelijkheid om ondersteuning te vragen bij de afdelingen logopedie en diëtetiek.

SNAQ
De Short Nutritional Assessment Questionaire (SNAQ) is een meetinstrument dat met succes in ziekenhuizen wordt gebruikt voor de screening en voorselectie van patiënten met ondervoeding.  Er is nu ook een versie voor verpleeg- en verzorgingshuizen: de SNAQ-RC (Recidential Care), waarbij rekening wordt gehouden met extra kwetsbaarheid door ouderdom of ziekte. Het is een simpel kaartje dat met drie controlevragen en het meten van de Body Mass Index het risico op ondervoeding kan voorspellen. De stoplichtkleuren die zijn gekoppeld aan de antwoorden, verwijzen naar de actie die moet worden ondernomen om ondervoeding tegen te gaan.  Van extra motiveren om te eten (oranje) tot het inschakelen van een diëtist (rood). De SNAQ-RC kaartjes zijn kosteloos op te vragen bij Nestlé Nutrition, telefoon 0162-46 84 88.

Meet en weet wat je cliënt eet
In negen verzorgingshuizen en instellingen voor verpleeghuiszorg is een pilot gaande over vroege herkenning en behandeling van ondervoeding. De resultaten van de pilot worden verwerkt in een toolkit en gepubliceerd op de website www.stuurgroepondervoeding.nl. Een onderdeel van de toolkit is de methode Meet & Weet wat je cliënt eet, die is ontwikkeld om de voedingsintake van cliënten in verpleeg- en verzorgingshuizen globaal te monitoren. Als een cliënt een aantal dagen te weinig heeft gegeten kan er gelijk actie worden ondernomen. Op deze manier kan (verder) gewichtsverlies worden voorkomen.

Diëtisten
De DVG is een landelijk netwerk van diëtisten die werken in de verstandelijk gehandicaptenzorg. Zij hebben specifieke kennis over verstandelijk gehandicapten en hun voedingsproblematiek. Zo weten zij bijvoorbeeld van de bijkomende afwijkingen die oorzaken van eet- en drinkproblemen kunnen zijn, zoals motorische of zintuigstoornissen, psychologische en psychiatrische stoornissen en epilepsie. Ook zijn ze onder andere op de hoogte van aangepaste vormen van bejegening en communicatie, weten ze welke omgevingsfactoren invloed hebben op het eetgedrag en wat voor gevolgen medicijnen kunnen hebben op het eetpatroon.
Meer informatie op www.dietistvg.nl.

Woningassistent
Bij Gemiva-SVG werken op verschillende locaties woningassistentes die verantwoordelijk zijn voor huishouden, hygiëne en koken. Ze maken schoon en letten op houdbaarheid van etenswaren. Maar ze doen ook boodschappen, stellen een weekmenu samen en koken. En dat gebeurt in overleg en samenwerking met de cliënten. Per woonlocatie wordt gekozen voor de voor die bewoners meest geschikte vorm. Sommige cliënten stellen per toerbeurt met de woningassistente het menu voor de hele week vast, bij anderen wisselt het per dag. De assistent bewaakt de variatie van het menu en let op het gezondheidsaspect. Cliënten kunnen ook helpen bij het boodschappen doen of het koken.
Volgens Mieke Bekker, locatiehoofd van woon- en werklocatie Agathahuis van Gemiva-SVG wordt hierdoor de beleving van de maaltijd dichter bij de cliënt gebracht en worden cliënten daardoor soms minder moeilijke eters. Andere begeleiders hebben door de rol van de assistentes meer tijd voor hun kerntaak. Bovendien levert ook het persoonlijk contact tussen woningassistent en cliënt meerwaarde op. De woningassistentes zijn betaalde krachten, maar hebben geen specifieke opleiding gevolgd.
Meer informatie bij Mieke Bekker, e-mail: mieke.bekker@gemiva-svg.nl.

Verslik Alarm Lijst
Bij Esdégé Reigersdaal werkt het multidisciplinair Team voor Eet- en Drinkproblemen (T.E.D.) aan onderzoek, diagnose, advies en behandeling van cliënten met eet- en drinkproblemen. Het team heeft onder andere speciale aandacht voor het tijdig signaleren van slikstoornissen bij cliënten door begeleiders. Uit een enquête bleken slikstoornissen heel vaak voor te komen, tachtig procent van de cliënten heeft er last van. Toch worden die problemen lang niet altijd gesignaleerd. Soms zijn de slikproblemen onopvallend of kan de cliënt niet zelf aangeven dat hij een probleem heeft. Maar verslikken wordt ook vaak als gewoon gezien, zegt logopediste Marielle Koelewijn van de instelling. Daarom werkt het T.E.D. met zorgvuldige observatie van de cliënten, onder andere met behulp van video-opnamen, waarbij gelet wordt op het slikken zelf, maar ook op het gebruik van beker, bestek en de samenstelling van het voedsel. Om begeleiders te helpen slikstoornissen gemakkelijker te signaleren is de Verslik Alarm Lijst ontwikkeld. Hierop kan worden aangevinkt hoe een cliënt omgaat met voedselinname en wordt duidelijk of het nodig is om een arts of logopedist te raadplegen of het T.E.D. in te schakelen. De Verslik Alarm Lijst is te ook vinden op de website van Markant.

Cliënttevredenheid
Bij Zozijn, deelnemer aan Zorg voor Beter project Eten en Drinken, zijn de verbeteracties rondom voeding gekoppeld aan de cliënttevredenheid. Het kiezen van het menu door de cliënten zelf en het verbeteren van de ambiance rondom de maaltijd leverde voor matig verstandelijk gehandicapten duidelijk meerwaarde op. Maar bij ernstig verstandelijk gehandicapten en ernstig meervoudig complex gehandicapten bleek dit minder van invloed te zijn op de tevredenheid rond de maaltijd. Deze cliënten werden tijdens de maaltijd geobserveerd. Begeleiders letten bijvoorbeeld op mimiek, spanning in het lichaam en lustgeluiden. De stemming van de cliënt wordt weergegeven met een kleurcode. Groen betekent dat hij lekker in zijn vel zit tijdens het eten, huilt hij of heeft hij veel last van spasmen dan krijgt hij kleurcode rood. In dat geval gaat de begeleider op zoek naar betere omstandigheden. Dan kan dan bijvoorbeeld leiden tot apart van de groep eten, met meer individuele aandacht of juist een cliënt die sondevoeding krijgt toch aan tafel laten zitten en een smaakje in zijn mond aanbieden. Een cliëntgerichte benadering dus. ‘We zijn in instellingen vaak ver verwijderd van de normale praktijk van eten en drinken’, zegt Marjolein Willemsen van Zozijn. ‘Bedenk hoe je het zelf thuis zou willen en besteed aandacht aan de sfeer aan tafel.’

Themadagen
Lunet zorg organiseert onder andere in de herberg van locatie Eckartdal speciale themadagen of -avonden. Die zijn voortgekomen uit de vraag van cliënten naar aandacht voor lekker eten en invulling van vrije tijd. Ze staan in het teken van landen, seizoenen of zoals in de Week van de Smaak van biologische en streekgebonden producten. Bij de maandelijkse bijeenkomsten eten de cliënten niet alleen lekker Spaans, Mexicaans of Hollands, maar wordt ook de aankleding van het restaurant en de muziek aan het thema aangepast. Hoofd keuken Kees van Oorschot: ‘Dan hebben we een poffertjeskraam staan of komt er iemand met boerenkazen of ambachtelijk ijs. We maken er een feestje van voor meer dan honderd gasten.’