Markant

De discussie over isoleercellen is flink opgelaaid na verschillende incidenten. ’s Heeren Loo Midden-Nederland is alle isoleercellen aan het ontmantelen. De Koraal Groep noemt het ontkennen van de werkelijkheid.

Ongeveer tien vierkante meter groot. Wit, leeg, op een matras na. Bedoeld om een cliënt te laten afkoelen als hij of zij agressief gedrag vertoont. Lydia Helwig Nazarowa wijst op het ondoordringbare glazen ruitje van de isoleercel. Er staan handafdrukken op, handafdrukken van grote handen, van kleine handen. Handafdrukken van allerlei verschillende mensen. ‘Ze voelden zich hier niet veilig, wilden hier niet zijn. Die afdrukken tekenen de wanhoop.’ De directeur van ’s Heeren Loo Midden-Nederland legt de nadruk op het laatste woord, zoals ze eerder, toen we de ruimte van drie bij drie meter binnengingen, een ander woord scherp in de mond nam. Want, zei Nazarowa, behalve witte muren en een rubberen matras tref je nog iets aan in een isoleercel. Angst. En daarom wil ze dat alle isoleercellen bij ’s Heeren Loo Midden-Nederland verdwijnen. Deze zomer nog.

Mensonterend
We bekijken de isoleercel in gebouw Het Klooster in Ermelo. Niet te verwarren met het project Klooster waar in mei 2007 twee cliënten ruzie kregen in een afgesloten ruimte. En waar de jongen, toen er op zijn gebonk niemand reageerde, het meisje mishandelde dat vervolgens in coma raakte. Nazarowa sloot na het incident het project, en kondigde aan dat alle locaties een jaar de tijd kregen om de isoleercellen te sluiten. ‘Toen ik in 2006 begon bij ’s Heeren Loo bracht ik ook een bezoek aan project Klooster. De aanpak maakte me toen en nu nog steeds misselijk, vooral het gebruik van afgesloten deuren en isoleercellen. Je kunt mensen niet opsluiten in zo’n hok, dat is mensonterend. Ze worden er ook echt niet rustig van. In dit soort ruimtes leeft de angst en dat voelen de cliënten heel goed aan, ze worden dus alleen maar banger als ze in een isoleercel worden gestopt.’

Motie
Niet alleen in Ermelo klinkt de roep om isoleercellen te sluiten, leert een uitstapje naar Den Haag. Marjo van Dijken, kamerlid voor de PvdA, is niet alleen dezelfde mening toegedaan als Nazarowa, ze geeft haar visie op een eveneens hartstochtelijke wijze en laat geen ruimte voor mitsen en maren. ‘Weg moeten ze, die isoleercellen. Er zijn talloze voorbeelden te noemen waaruit blijkt dat mensen opsluiten alleen maar schade berokkent. Neem Jolanda Venema, neem project Klooster, neem het incident in Maasveld. Dat beleid om te isoleren komt volgens mij voor een groot deel voort uit gemakzucht en dat kan natuurlijk nooit de bedoeling van zorgen voor mensen zijn.’ Van Dijken riep in december vorig jaar tijdens het algemeen overleg van de commissie Volksgezondheid, Welzijn en Sport al op om alle isoleercellen af te schaffen. Aanleiding was het incident bij de locatie Maasveld van de Koraal Groep, waar een gehandicapte bewoonster dagenlang in een niet goedgekeurde isoleercel verbleef. Staatssecretaris Bussemaker gaf toen aan dat het terugdringen van vrijheidsbeperkende maatregelen een belangrijke doelstelling van haar beleid is. Ze beloofde te onderzoeken of er een kader gemaakt kan worden, ‘waarin wordt opgenomen dat vrijheidsbeperkende maatregelen slechts bij hoge uitzondering toegepast mogen worden’. Dat kader moet een eerste stap zijn richting het wetsvoorstel Zorg en Dwang, dat waarschijnlijk eind 2008 de Kamer bereikt. Momenteel regelt de Wet Bijzondere Opnemingen in Psychiatrische Ziekenhuizen (BOPZ) de rechtspositie van gehandicapten die tegen hun wil zijn opgenomen in een intramurale instelling. Deze wet ligt echter al jaren onder vuur, omdat de wet oorspronkelijk bedoeld is voor de psychiatrie en niet zou voldoen voor gehandicapten. De staatssecretaris wil een nieuwe wet die specifiek gericht is op de gehandicaptensector. Vooruitlopend op het wetsvoorstel zou Bussemaker de Kamer uiterlijk 10 februari informeren of er een richtinggevend kader komt. ‘Dat kader ligt er nog niet, maar ik verwacht het ergens in april’, geeft Van Dijken aan. Ze stelt een harde voorwaarde: er moet niet alleen in staan dat vrijheidsbeperkende maatregelen zoveel mogelijk moeten worden voorkomen, maar ook dat alle isoleercellen ontmanteld worden. ‘En staat dat er niet in, ga ik een motie indienen om het af te dwingen. Want pas als ze allemaal weg zijn ben ik gelukkig.’

Utopia
Maar niet iedereen vindt het afschaffen van isoleercellen wenselijk. Volgens Xavier Moonen, beleidsadviseur van de Koraal Groep, is het zelfs ontkennen van de werkelijkheid. ‘Als het gaat om cliënten met ernstig probleemgedrag ontkom je helaas soms niet aan isoleren. Er kunnen zich zoveel onverwachte situaties voordoen, mensen kunnen als een blad aan een boom omdraaien. Je wilt niet dat ze als een ongeleid projectiel door het gebouw gaan rennen. Niet alleen begeleiders kunnen gevaar lopen, cliënten zouden in zichzelf kunnen gaan snijden als je niet op tijd ingrijpt. En dan is een isoleercel, al noem ik het liever separeerruimte, een pure noodzaak.’ De Koraal Groep maakt bijvoorbeeld bij Gastenhof, een instituut voor lvg-jongeren met psychische en of gedragsproblemen, gebruik van isoleercellen. Wel benadrukt Moonen dat veiligheidsbeleid in het algemeen en isoleerbeleid in het bijzonder geprofessionaliseerd moeten worden. ‘Het incident bij Maasveld heeft ons wakker geschud. Het is vreselijk wat daar is gebeurd en wij als Koraal Groep zijn door schade en schande wijs geworden. Bij Maasveld werd de BOPZ-arts niet of onjuist geïnformeerd, daarom gaan we nog voor de zomer met experts en begeleiders aan één tafel zitten, om samen te discussiëren over hoe het beter kan. Want de communicatie onderling kan en moet veel beter.’ Ook vindt Moonen dat begeleiders de alternatieven voor isoleren veel beter voor ogen moeten hebben. ‘Te vaak denkt een begeleider dat probleemgedrag voortkomt uit de individuele relatie tussen begeleider en cliënt. Maar er kan veel meer aan de hand zijn als iemand begint te schreeuwen of te slaan. Probleemgedrag komt voort uit de hele omgeving van een cliënt en daarom moet de invloed van het team veel groter worden. We moeten elkaars taal leren kennen.’ Ook kamerlid Anouchka van Miltenburg van de VVD gaat niet mee met het ‘nee’ van Nazarowa en Van Dijken. Zij houdt het op een ‘nee, tenzij’. Omdat het volgens haar naïef is om te denken dat de gehandicaptensector zonder vrijheidsbeperkende maatregelen kan. ‘Het gebruik van isoleercellen moet absoluut substantieel teruggebracht worden, en de richtlijnen moeten veel scherper. Ik hoor geruchten uit het veld dat er soms geïsoleerd wordt uit personeelsgebrek, dat is bizar, als het waar is. Het moet natuurlijk gebeuren in het kader van therapie. Maar gedragsdeskundigen en begeleiders die ervoor gestudeerd hebben, die de ervaring hebben, geven regelmatig aan dat het voor mensen met gedragsproblemen in sommige situaties de beste oplossing is. En is er geen isoleercel nodig, dan misschien een Zweedse band of een spanlaken. Utopia is een prachtig oord, naar het schijnt, maar helaas leven wij daar niet.’

Meer training
Van de visies van politici en bestuurders naar de mening van een ervaren wetenschapper. Brenda Frederiks houdt zich al jaren bezig met vrijheidsbeperking in de gehandicaptensector. In 2004 vroeg ze in haar proefschrift De rechtspositie van mensen met een verstandelijke handicap al om meer aandacht voor de rechten van cliënten. Het duurt allemaal wat lang, vindt Frederiks, als docent gezondheidsrecht verbonden aan het VUMC. ‘De tweede evaluatie van de BOPZ was in 2002, en die wees al uit dat de wet voor de gehandicaptensector slecht functioneerde. We zijn nu zes jaar verder, er mag onderhand wel wat gebeuren.’ Isoleercellen zijn volgens haar niet meer van deze tijd en ze vindt het dan ook een goede zaak om deze af te schaffen. ‘Maar met het sluiten van isoleercellen los je het probleem niet op. Het personeel moet deskundig zijn en zich ook gesteund voelen door de leiding.’ Want als je niet mag isoleren, wat moet je dan doen als een overspannen cliënt je aanvliegt en niet alleen zijn veiligheid in het geding is, maar ook die van jou en je collega’s? Frederiks: ‘Daarom is het heel belangrijk om veel meer aan scholing te gaan doen, om begeleiders te trainen om te gaan met bedreigende situaties. Ze te leren hoe ze probleemgedrag kunnen voor zijn, hoe ze de cliënt kunnen beschermen zonder dat hun eigen veiligheid in gevaar komt. Zowel het veld als de politiek moeten dat veel intensiever stimuleren.’

Gedragsproblemen voor zijn
Terug naar Ermelo, waar Nazarowa het antwoord op de vraag ‘wat moet je anders’ concreet probeert te maken. Als we de kilte van de isoleercel achter ons laten, vraagt ze de begeleider die ons zojuist de cel heeft laten zien zijn verhaal te vertellen. Martin, die alleen met zijn voornaam in het artikel wil, vertelt over de training die de directeur van ’s Heeren Loo Midden-Nederland kort na het incident bij project Klooster organiseerde. ‘Wij als begeleiders van het gesloten project kregen een week lang intensieve scholing in het omgaan met bedreigende situaties. De maandag na die week kwam er een cliënt op mij af met een groot mes. Vroeger zou hij direct in de isoleercel worden gezet, maar nu was ik in staat om hem zo te kalmeren, dat na een paar minuten het mes op de grond en hij in mijn armen lag.’ Martin doet voorzichtig een paar stappen naar voren en strekt zijn arm uit. ‘Je hoeft niet eens wat te zeggen, er gewoon zijn is vaak voldoende. Dan geef je de cliënt een veilig gevoel en kun je hem of haar tot rust brengen.’ Nazarowa laat ons nog een voorbeeld zien waaruit blijkt dat instellingen best zonder isoleercellen kunnen. We brengen een bezoek aan De Eekhoorn, een locatie op het instellingsterrein van een woongroep verstandelijk gehandicapten. De isoleercellen zijn omgebouwd tot kamers waar cliënten, als ze daar zelf behoefte aan hebben, kunnen ontspannen. Elke kamer is speciaal voor één cliënt ingericht, legt zorgcoördinator Laura Zantinge uit. ‘We gebruiken voor elke kamer andere kleuren en proberen onze wensen zo goed mogelijk aan die van de cliënt aan te passen, zodat hij of zij zich er fijn voelt.’ De kamer die wij zien heeft groene muren, met een vloerkleed met gekleurde puzzelstukjes erop en een zwarte bank. Een lamp aan het plafond brengt een zacht licht de ruimte in. Alleen een time-outruimte of rustruimte of afzonderingsruimte, want veel instellingen gebruiken net andere definities, kan het verschil niet maken, geven Zantinge en Nazarowa toe. ‘Ik noem mijn beleid ook geen anti-isoleer beleid, maar een veiligheidsbeleid’, zegt Nazarowa. Ze vertelt dat er enkele maanden geleden nog van 73 mensen bij ’s Heeren Loo Midden-Nederland voorgeschreven was dat ze indien nodig geïsoleerd konden worden, en dat die lijst inmiddels is teruggebracht naar drie. Van de zeven isoleercellen in Ermelo zijn er vier ontmanteld. ‘Je moet in de huid van de bewoner kruipen om gedragsproblemen voor te zijn’, legt Zantinge uit. ‘Er mocht hier eerst niet zelf gekookt worden, want dat zorgde voor ruzie in de keuken en deze mensen zijn snel agressief, wat natuurlijk gevaarlijk is met messen zo dicht in de buurt. Maar doordat we veel hebben gedaan aan het zorgen voor veiligheid en met iedereen sterke banden hebben opgebouwd, kan er nu wel samen gekookt en gegeten worden. Er is volledige rust aan tafel. Dus echt, we hebben geen isoleercellen nodig.’