Markant

Kinderwens en ouderschap van mensen met een verstandelijke beperking is een thema dat veel emoties oproept. Dat bleek wel in de zaak van baby Hendrikus, die in oktober 2008 direct na zijn geboorte door tussenkomst van huiverige hulpverleners bij zijn ouders werd weggehaald. Ik vermoed dat deze overheersing van emoties mede voortkomt uit het feit dat er zo weinig over dit onderwerp bekend is. De wel opgebouwde kennis is bovendien behoorlijk verspreid en heeft maar beperkt in publicaties zijn beslag gekregen.

Kinderwens en ouderschap bij mensen met een verstandelijke beperking is alleen daarom al een aanwinst. Het biedt een ruime verzameling van actuele informatie, literatuur, inzichten, commentaren en reflecties over dit onderwerp, die uit diverse bronnen bijeen zijn gevoegd. Het boek bestaat uit vijf delen. In het begin staat een bespreking van enkele filosofische kaders over handicaps en rechtvaardigheid, waaronder die van Rawls en Nussbaum. Daarna volgt een overzicht van onderzoek, feiten en vaststellingen. Het derde deel gaat over rechten en wetten en over de mogelijkheden en grenzen die deze bieden. Dan volgt een uitgebreide ethische verkenning, waarin veel aandacht voor de belangen van het toekomstige kind. Ten slotte wordt, onder de titel Bouwstenen voor een dialoog, het in de voorafgaande delen verzamelde materiaal nog eens op een rij gezet. Dit gebeurt vanuit het perspectief van de dialoog: tussen hulpverlener en persoon met een beperking, binnen het ondersteunende netwerk en op het niveau van de samenleving.

Het boek geeft een schat aan informatie en zienswijzen. Zo geeft het, in het deel over onderzoeksresultaten, een overzicht van risicofactoren en beschermende factoren voor ouderschap. Daaruit blijkt dat het ondersteunende sociale netwerk verreweg de grootste succesfactor voor geslaagd ouderschap is, met de professionele begeleiding als goede tweede. Ook wordt, in het laatste deel, ingegaan op de preventie gericht op wensouders waarbij risicofactoren aanwezig zijn. Dan kan het gaan om ouderschapsvoorlichting, training en het versterken van beschermende factoren, maar ook, indien zwangerschap beter voorkomen kan worden, om stimulering van een eigen bewuste keuze, dialoog, ontrading of ontmoediging. In die laatste situaties betekent 'zorg' ook de begeleiding van deze mensen in hun verdriet en hun verwerking van het moeten opgeven van een diepe wens.

Dit boek is geen pleidooi voor of tegen ouderschap, het spreekt geen oordelen uit. Het is geschreven door betrokken auteurs, die bescheiden en respectvol een kader bieden waarin emoties niet opzij gezet hoeven te worden maar zich kunnen verhouden tot van buiten aangereikte inhoudelijke kennis en inzichten. In die zin zet het aan tot integratie van hoofd en hart. De auteurs zelf noemen hun publicatie 'geen werkboek of praktijkstudie, maar eerder een denkboek, onderbouwd vanuit actuele internationale onderzoeksliteratuur'.
Het boek is bruikbaar voor wie zich in het onderwerp van kinderwens en ouderschap bij deze mensen wil verdiepen, alsook voor wie beleid wil of moet ontwikkelen voor ondersteuning aan (toekomstige) ouders. De lezer zal er geen gepaste methodieken in terugvinden, noch duidelijke handvatten om onmiddellijk praktisch mee aan de slag te gaan. Wie dat wil, komt bedrogen uit. De teksten zijn ook niet altijd even toegankelijk, zij vormen een rijke, inspirerende bron van kennis waar je zelf je weg in moet vinden.

Het boek behandelt veel vragen en dilemma's rondom kinderwens en ouderschap en confronteert ons met de grenzen van en de ontbrekende passages in het verhaal van emancipatie en burgerschap. Het laat ook zien dat in de ondersteuning een generieke benadering niet mogelijk is en de behoefte en noodzaak tot ondersteuning steeds weer opnieuw per persoon verschillend is.
Behalve aan durf ontbrak het in de zaak van baby Hendrikus misschien ook aan kennis. Het zou goed kunnen dat het toen anders was gelopen als de hulpverleners vóór hun interventie dit boek hadden gelezen. Helaas was het er toen nog niet.

Martin Schuurman

Kinderwens en ouderschap bij mensen met een verstandelijke beperking. Aanzet tot maatschappelijke dialoog, Marieke Baert en Jan Raymakers, uitgeverij Garant, Apeldoorn, 2009, 280 pagina's, 29,90 euro, ISBN 978 90 44124804.