Markant

Sociale integratie en inclusie raken ook de kerken. Lokale pastores staan voor de opgave om pastoraat en kerkdiensten zo vorm te geven dat ook mensen met verstandelijke beperkingen kunnen meedoen. De praktijk is echter dat veel pastores het problematisch vinden om zich in te zetten voor dit deel van hun werk. Ze voelen onzekerheid, onmacht, angst en schaamte en worden overvraagd in hun persoonlijke, ambtelijke en professionele identiteit. Opleidingsmogelijkheden zijn er niet en onduidelijk is wat pastores precies zouden moeten weten of kunnen.

Johan Smit, als geestelijk verzorger lange tijd verbonden aan het toenmalige Eemeroord en Stichting Philadelphia Zorg, heeft dit gat willen opvullen. Hij voerde een promotieonderzoek uit, waarin hij in kaart bracht wat de leeropgaven, competenties en leerwegen zijn voor pastores op het gebied van de communicatie met mensen met verstandelijke beperkingen in de pastorale ontmoeting en de kerkelijke viering. De resultaten zijn ook voor andere beroepsgroepen van betekenis.
Het onderzoek bracht veel competenties aan het licht. Pastores moeten kennis verwerven over de leefwereld van mensen met verstandelijke beperkingen en de geloofsinhoud met deze leefwereld verbinden. Zij moeten leren om te communiceren met meer dan gesproken taal (totale communicatie) en daarbij rituele pastorale werkvormen toepassen die aansluiten bij de hoorder. Andere belangrijke competenties zijn compassie, toewijding en het hebben van onvoorwaardelijke positieve gevoelens naar de ander.

Een bijzonder aansprekend onderwerp, dat op diverse momenten in het boek naar voren komt, vind ik de opgave voor pastores om te leren omgaan met ‘de verstoring van hun innerlijke ruimte’. Net zoals bijna iedereen die wordt geconfronteerd met mensen die niet passen in het vanzelfsprekende mensbeeld, moeten ook pastores gevoelens van onzekerheid, onmacht en schrik die daarmee gepaard gaan, leren hanteren. Het zelfbeeld van pastores wordt aangetast, bijvoorbeeld door de angst om zichzelf te verliezen of door de schaamte om tekort te schieten in relatie tot mensen met verstandelijke beperkingen. Die onzekerheid, onmacht, angst en schaamte moeten worden omgevormd tot een vertrouwde en liefdevolle overtuiging. Deze transformatie is mogelijk op basis van ‘communio’, de spirituele verbondenheid van pastores met mensen in de dagelijkse omgang. Dat wil zeggen: samen aan tafel zitten, praten, eten en drinken, ervaringen uitwisselen. Dat gaat niet van vandaag op morgen en vergt veel volharding.
De auteur is in zijn onderzoek niet over één nacht ijs gegaan. Zijn studie is een fraai voorbeeld van een zorgvuldig opgezet kwalitatief onderzoek. Eerst ontwikkelt hij, vanuit theologische en filosofische literatuur, een competentiemodel dat bestaat uit de driehoek van pastor, hoorder en geloofsinhoud. Dit model vult hij in vanuit interviews met zowel beginnende als ervaren pastores. Via zogenoemde crosscase analyse komt hij vervolgens tot een conceptcompetentietabel die hij toetst bij een groep experts. Daarna ontstaat de definitieve tabel van leeropgaven, competenties en leerwegen en een voorstel voor een onderwijsleercurriculum. Al bij al een degelijke en weloverwogen route met een rijke opbrengst. Het boek straalt schoonheid uit, niet alleen door het gekozen design maar zeker ook door de vele casuïstiek, bestaande uit persoonlijke ervaringen van geïnterviewden en van de onderzoeker zelf.

In zijn doel om pastorale professionals te helpen bij het verwerven van deskundigheid in de communicatie met mensen met verstandelijke beperkingen is Smit mijns inziens geslaagd. De bruikbaarheid van het boek gaat echter veel verder. In onze tijd is het een uitdaging voor iedereen die in de zorg aan mensen met verstandelijke beperkingen werkt om dat op een menslievende en volhardende manier te doen. Langs die weg kun je niet alleen leren communiceren, maar daarin ook een verrijking van het eigen bestaan ervaren. We kunnen pastores hierin als voorbeeld nemen. Door hun doel, het overbrengen van geloofsinhouden naar de ander, ligt de lat voor hen hoog en hebben zij het misschien moeilijker dan andere professionals rond mensen met verstandelijke beperkingen. Zij zijn professionals die diep moeten gaan om de ander echt te ontmoeten. En echte ontmoeting, zo laat dit onderzoek overtuigend zien, kan niet zonder een schone innerlijke ruimte.

Martin Schuurman


Competenties voor de pastorale communicatie met mensen met een verstandelijke beperking, Johan Smit, proefschrift Vrije Universiteit, Stichting Philadelphia Zorg, Nunspeet, 2011, 276 pag. De publicatie kan worden gedownload via
http://dare.ubvu.vu.nl/bitstream/1871/24237/1/dissertation.pdf.